Door Carolien Drijfhout (november, 2025)
In regio Eemland werken alle scholen voor voortgezet onderwijs de komende jaren toe naar een ‘later definitief passende richting en meer mobiliteit in de onderbouw’. Meer differentiatie in de klas is daar een belangrijke voorwaarde voor. In de Ontwikkelwerkplaats Differentiatie bij het Farel College delen onderwijsprofessionals – zes VO-leraren, twee PO-leraren en een onderzoeker – expertise en ervaring om hier samen verder in te groeien. Vier VO – leraren vertellen…
Leerlingen voelen zich competent
Elvira Kouwenhoven | docent Spaans | Farel College
“Bij het Farel College zijn we al een aantal jaar bezig met latere niveaukeuze. Nieuwe leerlingen starten bij ons nu standaard in een verlengde dakpanklas, die twee jaar duurt en waarin we twee niveaus combineren. Ze hebben zo langer de tijd om te ontdekken welk niveau het beste bij hen past. Als expertschool lopen we hierin voorop in de regio en daar zijn we trots op. In de Ontwikkelwerkplaats Differentiatie delen we onze ervaringen om andere scholen verder te helpen. Tegelijk hebben we zelf ook nog veel te leren. Zo ben ik bezig met het schrijven van een visie en bereid ik twee studiedagen voor over differentiëren. Vorig jaar hebben we de basis gelegd door tijdens studiedagen in te zoomen op het wat en waarom van differentiatie. Nu willen we dieper inzoomen op hoe je dat dan vormgeeft.
Sinds drie jaar oefen ik in mijn eigen lessen met differentiëren. Het zorgt er echt voor dat leerlingen gemotiveerder zijn en lessen leuker worden. Wanneer alle leerlingen op eigen niveau worden uitgedaagd, haakt niemand meer af omdat hij het óf niet kan volgen óf allang snapt. Ik zie een groot verschil met eerder: leerlingen zijn in de les echt hard aan de slag. Daardoor hoef ik juist iets minder hard te werken. Al vraagt de lesvoorbereiding wel extra tijd. Op dat ‘meerwerk’ zit ook de weerstand bij collega’s. Begrijpelijk, maar toch is het de tijdsinvestering meer dan waard. Leerlingen voelen zich competent en halen meer uit het onderwijs. Daar gaat het om. Om alle docenten daarin mee te nemen, willen we Lesson Study’s organiseren. Verder willen we zorgen voor een olievlekeffect door enthousiaste docenten vanuit eigen ervaring te laten delen over differentiatie.”
Lagere drempel om vragen te stellen
Helen Frohn | docent Nederlands | Corderius College
“Bij ons op school staat differentiëren in het schoolplan; we zien het als een speerpunt waar winst te behalen valt. Ik mag daar een voorstrekkersrol in vervullen, maar moet er tegelijk zelf ook nog in leren. Door de bijeenkomsten van de ontwikkelwerkplaats ging ik inzien dat ik nog helemaal niet differentieerde, en ook waarom het goed is om wel te doen. Ik moest wel even een drempel over; ik ben zo gewend aan een bepaalde manier van lesgeven. Maar ik merkte gelijk dat het werkte.
In een van mijn ‘experiment-lessen’ gebruikte ik een dictee om te achterhalen welke leerlingen de persoonsvorm verleden tijd nog lastig vonden en welke leerlingen dit al goed onder de knie hadden. Vervolgens deelde ik de groep zo in dat ik extra uitleg kon geven aan de leerlingen die dat nog nodig hadden. Ik merkte dat dit de drempel voor hen enorm verlaagde om vragen te stellen. Aan mij, maar ook aan elkaar omdat ze wisten dat degene naast hen het ook lastig vond. Ik ben die les veel meer vakinhoudelijk bezig geweest dan normaal bij een klassikale les. Voor de rest van de groep had ik digitaal opdrachten klaargezet waar ze zelfstandig mee verder konden. Een volgende keer wil ik een stap verder zetten door ook een apart programma te hebben voor leerlingen die juist meer aankunnen.
Wij hebben op school (nog) geen brede brugklas, maar differentiatie is ook in homogene klassen belangrijk. Ik denk dat je ermee kunt voorkomen dat leerlingen afstromen, doubleren of zelfs uitvallen. Omdat je als leraar hiaten oppikt en opvult voor het ‘te laat’ is. Je sluit echt aan bij de leerling en kan hem of haar gericht verder helpen. Dat geeft mij ook energie! Ik denk niet dat differentiatie veel extra tijd hoeft te kosten, het vraagt vooral anders nadenken over het inrichten van je les.”
Meer lol in het lesgeven
Becky van Noorderburg | docent geschiedenis | ’t Atrium
“Op onze school hebben we een verlengde dakpanbrugklas. Ik zit in een werkgroep ‘tweejarige brugklas’ om hier een impuls aan te geven. Centrale vraag daarbij is wat we in didactiek kunnen toevoegen om brugklasleerlingen nog beter te begeleiden. Om die reden ben ik aangesloten bij de Ontwikkelwerkplaats Differentiatie. Vanuit de kennis die ik hier opdoe, kan ik collega’s handvatten geven in het lesgeven aan een tweejarige brugklas met verschillende niveaus.
In eerste instantie had ik wel wat weerstand op het ‘D-woord’ (differentiëren). Er hangt bij ons op school een wat negatieve lading omheen: moeten we dan voor elke leerling bij ieder vak individueel gaan analyseren waar hij of zij zit? Dan mag je wel een dag extra gaan werken! Maar sinds ik er meer mee bezig ben, word ik me bewust dat ik al best wel veel differentieerde. Merkte ik dat een leerling veel voorkennis heeft, snel klaar is met opdrachten en altijd negens haalt, dan gaf ik al extra uitdaging. Voor leerlingen die minder goed meekwamen, deed ik nog wel te weinig.
Dankzij de werkplaats word ik bewust bekwaam en doe ik nieuwe inzichten op. Ik werk nu meer met formatief handelen en zet bijvoorbeeld wisbordjes of exit-vragen in om te kijken of lesstof is geland. En waar dat nog niet zo is, pak ik dat groepje even apart. In de voorbereiding denk ik bewuster na over wat ik kan aanbieden voor leerlingen die meer nodig hebben of juist meer aankunnen. Ook geef ik leerlingen meer regie: ik laat ze soms zelf beslissen of ze iets nog een keer willen oefenen of zelfstandig verdergaan met een volgende opdracht. Ik merk echt dat ik leerlingen beter meekrijg, ze blijven meer aangehaakt. Leuke bijvangst: ik heb daardoor zelf ook meer lol in het lesgeven.”
Inspirerend om van anderen te leren
Leonie Lagerweij | docent aardrijkskunde | Muurhuizen
“Als gevolg van vroege selectie en dubbele adviezen, denk ik dat leerlingen in het vo regelmatig niet op de juiste plek zitten. Juist daarom is het zo belangrijk een leerling echt te zien, te kennen en uit te dagen op zijn of haar niveau. Differentiatie helpt daar enorm bij. Ik ben nog maar vier jaar geleden afgestudeerd, maar op de opleiding was er weinig aandacht voor. Ik vind het heel waardevol dat ik nu in de ontwikkelwerkplaats meer leer over deze vaardigheid. Het is leuk om van andere scholen te leren en samen te sparren. Daar haal ik veel inspiratie uit voor mijn eigen lespraktijk.
Sinds de herfstvakantie differentieer ik in bijna al mijn lessen. De leerlingen werken in kleine groepjes en krijgen instructie op maat. Met een formatieve toets – bijvoorbeeld een online formulier, oefentoets van de methode of wisbordje – haal ik op wat een leerling nodig heeft. In een les over de atlas moesten leerlingen bijvoorbeeld drie coördinaten opzoeken. Op basis van de antwoorden, kwamen ze in groepje groen voor meer herhaling of in groepje roze voor meer uitdaging. Dat zijn mijn twee lievelingskleuren en dat zeg ik er ook bij: het een is niet beter dan het ander! En de volgende les is de verdeling weer anders.
Voor de beide groepen zorg ik voor leuke herhalingsoefeningen of verdiepende opdrachten. Het eerste kwartier besteed ik vaak aan de leerlingen die extra uitleg nodig hebben. De rest van de les loop ik rond en check ik bij alle leerlingen hoe het gaat en wat ze nodig hebben. Ik merk echt verschil, vooral in betrokkenheid. En ik zie de cijfers omhooggaan ten opzichte van voorgaande jaren. Leerlingen voelen zich beter voorbereid. Door veel over de werkplaats en mijn eigen leservaringen te vertellen, probeer ik collega’s ook te enthousiasmeren om werk te maken van differentiatie.’”
Oog voor de leerling
Maarten Halfwerk | docent Mens & Natuur | Het Element
“In eerste instantie geloofde ik niet zo in differentiatie voor onze leerlingen. Gedrag vraagt bij ons op school doorgaans best veel aandacht. Hoe wil je dan in een les ook nog tijd en ruimte vrijmaken om te differentiëren? Reden om aan te haken bij de ontwikkelwerkplaats, was voor mij dan ook om te onderzoeken of differentiatie bij ons op school eigenlijk wel kan en effect heeft.
De theorie in de eerste bijeenkomsten heb ik als een spons geabsorbeerd. Daarna heb ik er in twee lessen zelf mee geëxperimenteerd. Ik differentieerde daarbij niet op niveau, maar op gedrag. Vooraf maakte ik een selectie van de ‘probleemjongens’ in de klas, op basis van twee parameters: gedrag en resultaten. Dit groepje nam ik aan het begin van de les apart. Ik vroeg hen naar hun weerstand en liet duidelijk weten welk gedrag ik wilde zien. Eenmaal terug in de klas verliep de les rustiger dan ooit! Als er toch een leerling ongewenst gedrag vertoonde, herinnerde ik hem rustig aan onze afspraak. Succesfactor was denk ik dat ik leerlingen niet beschuldigde, maar juist oog voor hen had. Ik sprak heldere verwachtingen uit en vroeg ook hoe ik hén kon helpen.
De tweede les verliep helaas minder soepel. Ik had foto’s openstaan van Magister wat een boel losmaakte, dus ik had alle tijd nodig om dat weer vlot te trekken. Het is heel precair. Maar ik zie nu wel hoe differentiëren er ook bij ons op school voor kan zorgen dat lessen beter gaan lopen. Daar hebben leerlingen baat bij, maar docenten ook. Het sparren met andere leraren in de werkplaats vind ik waardevol. Kartrekkers Pomme en Gerard denken daarnaast echt mee over specifieke dilemma’s waar ik tegenaanloop en zoeken daar helpende inzichten vanuit de theorie bij.”
Lees meer over de Onderwijswerkplaats Differentiatie.
